तीन वर्षांचा मुलगा बोलत नव्हता, नजरही मिळत नव्हती ; दीड वर्षांच्या थेरपीनंतर घडला चमत्कार !

 

पुणे : जून २०२३ मध्ये तीन वर्षांचा एक मुलगा आईचा हात धरून क्लिनिकमध्ये आला. त्याला कार्यक्षम बोलणं नव्हतं, लक्ष फार वेळ टिकत नव्हतं आणि इतर मुलांशी संवाद साधण्यात रस दिसत नव्हता. मात्र पालकांची सर्वात मोठी चिंता ही होती की, आपलं मूल रोजच्या क्षणांमध्येही पूर्णपणे ‘कनेक्ट’ होत नाहीये. न्यूरोडायव्हर्स मुलांच्या पालकांप्रमाणेच त्यांनाही प्रत्येक लहान बदल प्रकर्षाने जाणवत होता, नजर न मिळणं, अचानक हालचाली, शांतता टिकून न राहणं. हे वयाचं आहे का? फेज आहे का? आपण उशीर तर करत नाही ना? असे प्रश्न त्यांना सतावत होते. या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी पालकांनी Walnut Child Development Clinic च्या डॉ. दिपाली माहेश्वरी यांचा सल्ला घेतला. त्याचे सकारात्मक परिणाम दिसून आले.  (three year old child speech delay therapy success)

 

 

प्रभाग २२ मध्ये काँग्रेस–शिवसेनेची शक्तीप्रदर्शनासह सुरुवात

 

या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष न करता, तज्ज्ञांनी पालकांशी सविस्तर संवाद साधला. मुलाच्या विकासाबाबत सोप्या शब्दांत माहिती देत, कोणती लक्षणे सामान्य आहेत आणि कुठे विशेष सहाय्य आवश्यक आहे हे स्पष्ट करण्यात आले. या स्पष्टतेमुळे पालकांची भीती कमी झाली आणि पुढील उपचारांचा मार्ग ठरला. मुलासाठी ऑक्युपेशनल थेरपी आणि स्पीच थेरपी एकत्रितपणे सुरू करण्यात आली. सुरुवातीचा उद्देश फक्त बोलणं शिकवणं नव्हता, तर संवादासाठी आवश्यक असलेली पायाभरणी होती, लक्ष केंद्रित करणं, शरीराची जाणीव, भावनांचे नियमन आणि शिकण्यासाठी आवश्यक असलेली सहभागाची क्षमता. लवकर हस्तक्षेपामध्ये प्रगती अनेकदा हळूहळू आणि शांतपणे घडते. पहिल्या काही महिन्यांत बदल दिसत नसल्याची भावना पालकांना येऊ शकते. मात्र नजर थोडी अधिक वेळ टिकणं, संक्रमण काळात शांतता, लक्ष केंद्रित करण्याचा कालावधी वाढणं हे बदल पुढील मोठ्या प्रगतीचा पाया ठरतात.

 

सुमारे एका वर्षानंतर मुलामध्ये सातत्याने सहभाग वाढताना दिसू लागला. तो अधिक जागरूक आणि प्रतिसाद देणारा झाला. सुमारे दीड वर्षांच्या सातत्यपूर्ण थेरपीनंतर अर्थपूर्ण शब्द उमलू लागले आणि संवाद सुरू झाला. एका क्षणी पालक म्हणाले, “पूर्वी आठवड्यांमध्ये प्रगती मोजायचो आणि निराश व्हायचो. नंतर लक्षात आलं की बदल खूप छोट्या टप्प्यांत होत होता. पहिल्यांदा त्याने अर्थपूर्ण शब्द वापरला तेव्हा तो शब्द नव्हता, तो संवाद होता.”

 

आज हा मुलगा बोलतो आहे, इतरांशी संवाद साधतो आहे आणि लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता वाढली आहे. आव्हाने अजूनही आहेत, मात्र सातत्यपूर्ण थेरपी आणि पालकांच्या सक्रिय सहभागामुळे त्याचा विकासात्मक पाया मजबूत झाला आहे. तज्ज्ञांचे मत आहे की, बोलणं सुरू झालं म्हणून थेरपी थांबवू नये. विकास ही सतत चालणारी प्रक्रिया असून मुलाच्या वाढीसोबत सहाय्याचं स्वरूप बदलत जातं.

 

 पालकांसाठी संदेश

 

मुलाला एका जागी बसणं कठीण जात असेल, आजूबाजूच्या वातावरणाची जाणीव कमी वाटत असेल किंवा बोलण्यात उशीर दिसत असेल, तर वेळीच तज्ज्ञांचा सल्ला घेणं महत्त्वाचं आहे. काळजी, सातत्य आणि लवकर थेरपी — हेच विकासाचा मार्ग बदलू शकतात.

 

 

❓ प्रश्नोत्तरे (Q&A )

❓ Speech Delay ही फक्त “फेज” असू शकते का?

👉 काही वेळा उशीर तात्पुरता असू शकतो, पण सतत लक्ष न मिळणं, संवादात रस नसणं, नावाला प्रतिसाद न देणं अशी लक्षणे दिसत असतील, तर त्याकडे दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते.

❓ Early Intervention म्हणजे काय आणि ते का महत्त्वाचे आहे?

👉 Early Intervention म्हणजे लहान वयातच थेरपी सुरू करणे. या टप्प्यावर मेंदू अधिक लवचिक असल्यामुळे योग्य थेरपीने विकासाचा वेग आणि दिशा दोन्ही बदलू शकतात.

❓ Speech Therapy आणि Occupational Therapy यात फरक काय?
👉
* Speech Therapy: बोलणं, भाषा, संवाद कौशल्य
* Occupational Therapy: लक्ष केंद्रित करणे, शरीराची जाणीव, भावनांचे नियमन, बसून काम करण्याची क्षमता
दोन्ही थेरपी एकत्रितपणे केल्यास परिणाम अधिक चांगले दिसतात.

❓ थेरपी सुरू केल्यावर लगेच बदल दिसतात का?
👉 नाही. सुरुवातीला बदल सूक्ष्म असतात — नजर जास्त वेळ टिकणे, शांतता वाढणे, प्रतिसाद सुधारणे. हे छोटे बदलच पुढील मोठ्या प्रगतीचा पाया ठरतात.

❓ बोलणं सुरू झालं की थेरपी थांबवावी का?
👉 नाही. बोलणं हा फक्त एक टप्पा आहे. संवाद, लक्ष, सामाजिक कौशल्ये आणि भावनिक विकासासाठी थेरपी पुढेही आवश्यक असू शकते.

❓ पालकांची भूमिका किती महत्त्वाची असते?
👉 अत्यंत महत्त्वाची. थेरपी क्लिनिकमध्ये सुरू होते, पण खरी प्रगती घरी सातत्याने सराव केल्याने होते. पालकांचा सहभाग जितका जास्त, तितका विकास अधिक स्थिर.

❓ कोणती लक्षणे दिसल्यास तातडीने तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा?
👉
* २–३ वर्षांपर्यंत अर्थपूर्ण शब्द नाहीत
* नावाला प्रतिसाद नाही
* डोळ्यांत नजर मिळत नाही
* इतर मुलांशी खेळात रस नाही
* लक्ष फार वेळ टिकत नाही

❓ Speech Delay म्हणजे ऑटिझमच असतो का?
👉 नाही. प्रत्येक Speech Delay म्हणजे ऑटिझम असे नाही. मात्र काही वेळा Speech Delay हे न्यूरोडेव्हलपमेंटल अडचणींचं लक्षण असू शकतं, म्हणून योग्य मूल्यांकन आवश्यक आहे.

❓ पालकांनी सर्वात महत्त्वाचं काय लक्षात ठेवावं?
👉 विकास ही शर्यत नाही. तुलना टाळा, संयम ठेवा आणि सातत्य ठेवा. योग्य वेळी योग्य मदत मिळाल्यास मुलाचा विकास नक्कीच सुधारतो.